اصول GMP چیست؟ راهنمای کامل + اصول ۹گانه PIC/S (با مثال و چک‌لیست)

GMP مجموعه‌ای از الزامات برای تضمین «تولید و کنترل یکنواختِ کیفیت» است. مرجع پرکاربرد آن «راهنمای PIC/S» است که در ۹ اصل/فصل خلاصه می‌شود: سیستم کیفیت دارویی، پرسنل، ساختمان‌ و تجهیزات، مستندسازی، تولید، کنترل کیفیت، فعالیت‌های برون‌سپاری، شکایات و فراخوان، و خودبازرسی. این ۹ اصل در عمل با چارچوب‌های آموزشیِ «۱۰ اصل» یا «5Ps» همپوشانی دارند.

اگر هدف شما اقدام اجرایی و دریافت مدرک GMP است، صفحه اخذ گواهینامه GMP را ببینید. این مقاله روی اصول و الزامات اجرایی تمرکز دارد.

اصول GMP چیست؟

GMP (Good Manufacturing Practice) آن بخش از مدیریت کیفیت است که اطمینان می‌دهد محصولات «به‌طور یکنواخت و تحت‌کنترل» و مطابق استانداردهای موردنیاز برای مصرف/کاربرد تولید می‌شوند. این اصول شامل الزامات نیروی انسانی، محیط و تجهیزات، مستندسازی، تولید، کنترل کیفیت، مدیریت پیمانکاری، رسیدگی به شکایات/عیوب و خودبازرسی است. ^{7 8}

ساختار مرجع (به‌اختصار)

• PIC/S Guide to GMP: دو بخش (Part I برای محصولات دارویی نهایی؛ Part II برای مواد اولیه/مواد آغازین) + مجموعه‌ای از ضمائم (Annexes). هم‌راستا با EU GMP (EudraLex, Vol.4). آخرین بازنگری‌های PIC/S در ۲۰۲۳ منتشر شده و در حال به‌روزرسانی مستمر است. ^{1 8 10 11 13}

اصول نه‌گانهٔ GMP (بر اساس PIC/S Part I)

این ۹ اصل عملاً فصل‌های بخش اولِ راهنمای PIC/S هستند. در جدول زیر، هدف هر اصل، نمونهٔ اجرا و چند چک‌پوینت کاربردی آمده است.

#	اصل (فصل)	هدف	نمونهٔ اجرا در کارخانه	چک‌پوینت‌های سریع
1	سیستم کیفیت دارویی (PQS)	ایجاد چارچوبی برای کنترل تغییر، CAPA، ارزیابی ریسک 9 و بهبود مستمر	رویهٔ مدیریت تغییر (CC)، نقشهٔ ریسک فرآیند، بازنگری مدیریت	وجود SOPهای CC/CAPA، ثبت بازنگری‌های ادواری، شاخص OOS/OOT پایدار
2	پرسنل	شایستگی، بهداشت و آموزشِ مبتنی بر نقش	ماتریس شایستگی، برنامهٔ آموزشی GxP، لباس کار و بهداشت فردی	% تکمیل آموزش‌ها، ارزیابی اثر بخشی آموزشی، ثبت تخطی‌های بهداشتی
3	ساختمان‌ها و تجهیزات	محیط مناسب (جریان مواد/افراد، کلاس‌بندی)، تجهیزات کالیبره‌شده	طرح جریان یک‌طرفه، برنامهٔ نگهداری پیشگیرانه، کالیبراسیون	سوابق PM/Cal، وضعیت اتاق تمیز/HVAC، آلارم‌ها و یوتیلیتی‌های حیاتی
4	مستندسازی	«اگر نوشته نشده، انجام نشده»—قابلیت ردیابی کامل	SOP، Batch Record، DHR/DMR، کنترل نسخه	کنترل نسخه و دسترسی، ممیزی رکوردها، نرخ خطای نگارشی بحرانی
5	تولید	تولید تحت‌شرایط تأییدشده و کنترل‌شده	دستورالعمل ساخت، line clearance، in-process controls	انحراف‌ها/نواقص تولید، نتایج IPC، مغایرت ییلد
6	کنترل کیفیت	نمونه‌برداری، آزمون، انتشار/رد محموله توسط QC	برنامهٔ پایداری، OOS/OOT، CoA، تایید روش‌ها	زمان چرخهٔ آزمایش، مدیریت OOS، وضعیت تجهیزات آزمایشگاهی
7	فعالیت‌های برون‌سپاری (پیمانکاری)	تضمین کیفیت در قراردادها/سازندگان همکار	قرارداد کیفیت (QTA)، ارزیابی و ممیزی تأمین‌کننده	وجود QTA معتبر، KPI عملکرد پیمانکار، اقدامات اصلاحی تأمین‌کننده
8	شکایات و فراخوان	رسیدگی سیستماتیک و امکان ردیابی برای ریکال	فرآیند ریشه‌یابی، طرح فراخوان و آزمون‌های دوره‌ای	آزمون موفق فراخوان (Mock Recall)، زمان پاسخ اولیه، تکمیل CAPA
9	خودبازرسی	شناسایی شکاف‌ها و بهبود مستمر با ممیزی داخلی	برنامهٔ ممیزی ریسک‌محور، گزارش و پیگیری Findings	نرخ تکمیل اقدامات اصلاحی، بسته‌شدن به‌موقع CAPA، روند تکرارشوندهٔ Findings

نکته: برای حوزه‌های خاص (مثلاً تولید استریل، گازهای دارویی، بیولوژیک)، Annex‌های PIC/S/EU الزامات تکمیلی ارائه می‌کنند (مثل Annex 1 برای استریل). ²

چرا بعضی منابع از «۱۰ اصل» یا «5Ps» حرف می‌زنند؟

برخی دوره‌ها/وبلاگ‌های آموزشی برای ساده‌سازیِ پیاده‌سازی، ۱۰ اصل (مثل: ایجاد/اجرای/اعتبارسنجی SOPها، ثبت همه‌چیز، پایش و ممیزی داخلی، آموزش، طراحی مناسب تجهیزات/تأسیسات، رسیدگی به شکایات) یا 5Ps (People, Premises, Processes, Procedures, Products/Performance) را به‌عنوان چارچوب‌های عملی معرفی می‌کنند. این‌ها چارچوب‌های آموزشی هستند، نه متن رسمی قانون؛ اما با ۹ اصل PIC/S همپوشانی دارند: مثلا People ↔ فصل ۲، Premises ↔ فصل ۳، Procedures/Processes ↔ فصل‌های ۴ و ۵، Products/Performance ↔ فصل‌های ۶ و ۸ و شاخص‌های عملکردی. ^{6 14}

جمع‌بندی: اگر در ایران/اتحادیه اروپا کار می‌کنید، مبنای ممیزی همان PIC/S/EU GMP است؛ «۱۰ اصل» و «5Ps» را صرفاً ابزار توضیح/آموزش و طراحی سیستم بدانید.

چک‌لیست اجرای سریع (قابل استفاده در ممیزی داخلی)

A) حاکمیت کیفیت و ریسک

• منشور PQS تصویب و ابلاغ شده؛ نقش‌ها و مسئولیت‌ها مشخص است.
• فرآیندهای مدیریت تغییر، انحراف، CAPA و بازنگری ادواری مستند و فعال هستند.

B) اشخاص و شایستگی

• ماتریس شایستگی مبتنی بر ریسک برای همهٔ نقش‌ها وجود دارد.
• نرخ تکمیل آموزش‌های GxP ≥ ۹۵٪ با سنجش اثربخشی.

C) محیط، تجهیزات و یوتیلیتی‌ها

• برنامهٔ نگهداری/کالیبراسیون مبتنی بر بحرانی‌بودن (Criticality) پیاده‌سازی شده است.
• برای تولیدات استریل، انطباق با Annex 1 پایش می‌شود (کلاس‌بندی، VHP، گریدهای اتاق تمیز، روتین EM). ^{3 4 5}

D) مستندسازی و ردیابی

• کنترل نسخه، لیست مستندات مرجع، و بازبینی دوره‌ای SOPها برقرار است.
• Batch Record‌ها کامل، خوانا و قابل ردیابی‌اند؛ «خطاهای بحرانیِ نگارشی» ریشه‌یابی می‌شود.

E) تولید و کنترل کیفیت

• دستورالعمل‌های ساخت معتبر (Validated) و کنترل‌های درون‌فرآیندی تعریف‌شده‌اند.
• مدیریت OOS/OOT با Root Cause واقعی و CAPA اثربخش انجام می‌شود؛ QC تنها «انتشار» نمی‌کند، بلکه Oversight دارد.

F) پیمانکاری، شکایات و ریکال

• برای همهٔ پیمانکاران QTA معتبر داریم؛ ارزیابی دوره‌ای عملکرد انجام می‌شود.
• Mock Recall سالانه با زمان‌بندی هدف‌گذاری‌شده و گزارش اثربخشی برگزار می‌شود.

مطالعه پیشنهادی:

پرسش‌های متداول

فهرست منابع معتبر «اصول GMP»

1. PIC/S — Guide to Good Manufacturing Practice for Medicinal Products, PE 009-17 (Part I, 25 Aug 2023). متن مرجع فصل‌بندی‌شدهٔ اصول GMP برای محصولات دارویی نهایی. picscheme.org
2. PIC/S — Guide to GMP (Annexes), PE 009-17 (25 Aug 2023). ضمائم تخصصی (ازجمله Annex 1 برای تولید استریل). ECA Academy
3. European Commission — EudraLex, Volume 4 (EU GMP). درگاه رسمی راهنمای GMP اتحادیه اروپا؛ Annex 1 از ۲۵ اوت ۲۰۲۴ به‌طور کامل لازم‌الاجراست. Public Health
4. EudraLex Volume 4, Annex 1: Manufacture of Sterile Medicinal Products (Aug 2022, PDF). نسخهٔ بازنگری‌شدهٔ Annex 1 برای تولیدات استریل. Public Health
5. PIC/S — Publication of revised Annex 1 (News). اعلام رسمی تاریخ اجرا: ۲۵ اوت ۲۰۲۳ (به‌جز بند 8.123 تا ۲۵ اوت ۲۰۲۴). picscheme.org
6. WHO — GMP Standards (Landing Page). مجموعه پیوندهای رسمی به استانداردهای GMP سازمان جهانی بهداشت. World Health Organization
7. WHO TRS 986, Annex 2: WHO Good Manufacturing Practices for Pharmaceutical Products (2014). اصول و الزامات کلی GMP در سطح جهانی. World Health Organization
8. ICH Q10: Pharmaceutical Quality System (2008, PDF). چارچوب سیستم کیفیت دارویی در کل چرخه عمر محصول؛ مبنای هم‌ترازی با الزامات GMP. ICH Database
9. ICH Q9(R1): Quality Risk Management (May 2023, FDA page). بازنگری هدفمند در مدیریت ریسک کیفی؛ توصیه‌شده برای اجرای ریسک‌محورِ GMP. U.S. Food and Drug Administration
10. ICH Q7: GMP for Active Pharmaceutical Ingredients (API) (PDF). راهنمای رسمی برای ساخت مواد فعّال دارویی و یکپارچگی آن با سیستم کیفیت. ICH Database
11. FDA — 21 CFR Part 211 (eCFR). مقررات فدرال «cGMP برای فرآورده‌های نهایی دارویی» در ایالات متحده (به‌روزرسانی‌ها و اصلاحات جاری). eCFR
12. FDA — Current Good Manufacturing Practice (CGMP) Regulations (Overview, 2025). نمای کلی مقررات cGMP شامل بخش‌های 210/211/212. U.S. Food and Drug Administration
13. ISO 22716: Cosmetics — Good Manufacturing Practices (GMP). استاندارد بین‌المللی رسمی GMP برای صنایع آرایشی و بهداشتی؛ جهت هم‌پوشانی حوزهٔ غیردارویی. ISO
14. FDA — Draft Guidance for Industry: Cosmetic GMPs (هم‌سوسازی با ISO 22716). رهنمود رسمیِ در دست بازنگری برای GMP لوازم آرایشی در آمریکا. U.S. Food and Drug Administration