چکلیست ممیزی داخلی ISO 14001 قرار است یک کار را برایت ساده کند: اینکه بدون پراکندهکاری و تکیه به حدس، با چند سؤال شواهدمحور بفهمی سیستم مدیریت محیطزیست سازمان واقعاً «در عمل» چطور کار میکند—از جنبههای زیستمحیطی و تعهدات قانونی گرفته تا کنترلهای عملیاتی، پیمانکاران، پایش و اندازهگیری، آمادگی اضطراری و اقدام اصلاحی. این صفحه را طوری چیدهایم که بتوانی سریع ممیزی را شروع کنی: هم نسخه قابل کپی سؤالها را داری، هم مسیر استفاده درست از چکلیست را، تا در نهایت به یک خروجی قابل دفاع برسی (یافتهها، عدمانطباقها/فرصتهای بهبود و پیگیری اثربخشی).
مطالعه پیشنهادی: ISO 14001» / «سیستم مدیریت محیطزیست»
- چکلیست ممیزی داخلی ISO 14001 به درد چه کسی میخورد؟
- نسخههای دانلودی چکلیست (Word/Excel) + نسخه قابل کپی داخل صفحه
- قبل از شروع ممیزی ISO 14001 چه ورودیهایی باید آماده باشد؟
- راهنمای استفاده خیلی سریع از چکلیست (۳ گام)
- بند 4 — زمینه سازمان (Context)
- بند 5 — رهبری (Leadership)
- بند 6 — برنامهریزی (Planning)
- بند 7 — پشتیبانی (Support)
- بند 8 — عملیات (Operation)
- بند 9 — ارزیابی عملکرد (Performance evaluation)
- بند 10 — بهبود (Improvement)
- قالبهای سریع مخصوص ISO 14001 (بدون فایل)
- FAQ مخصوص چکلیست ISO 14001
- بهروزرسانی استاندارد ISO 14001
- منابع معتبر
پادکست خلاصه چکلیست ممیزی داخلی ISO 14001
چکلیست ممیزی داخلی ISO 14001 به درد چه کسی میخورد؟
اگر مسئول HSE/IMS هستی یا بهعنوان نماینده مدیریت باید مطمئن شوی سیستم مدیریت محیطزیست (EMS) واقعاً روی زمین اجرا میشود، این چکلیست دقیقاً برای توست؛ چون بهجای توضیحهای کلی، سؤالهای شواهدمحور میدهد تا بتوانی قبل از ممیزی بیرونی، نقاط ریسک و شکافها را سریع پیدا کنی.
برای ممیز داخلی هم کاربردش روشن است: کمک میکند ممیزی را از حالت سلیقهای و “تیکزدنی” خارج کنی و با چند نمونه واقعی (سوابق پایش، ارزیابی انطباق، کنترلهای عملیاتی، پیمانکاران، رخدادها و اقدام اصلاحی) به یک گزارش قابل دفاع برسی. مدیران واحدها هم میتوانند از همین چکلیست بهعنوان یک خودارزیابی سریع استفاده کنند؛ یعنی قبل از اینکه ممیز سراغشان بیاید، ببینند چه شواهدی باید آماده داشته باشند و کجاها احتمال عدمانطباق بالاست.
فقط یک نکته مهم: این صفحه قرار نیست به تو «آموزش کامل اجرای ممیزی داخلی» بدهد؛ تمرکز اینجا ابزار و سؤالهای آماده است. اگر میخواهی ممیزی داخلی را از صفر تا گزارش نهایی بهصورت مرحلهبهمرحله یاد بگیری (برنامه ممیزی، طرح ممیزی، نمونهبرداری، ثبت یافتهها، نوشتن NC و پیگیری اثربخشی)، راهنمای کامل را در صفحه «ممیزی داخلی چیست؟» ببین.
اگر میخواهی خروجی ممیزیات قابل دفاع باشد، ما یک پیشبررسی سریع انجام میدهیم
نسخههای دانلودی چکلیست (Word/Excel) + نسخه قابل کپی داخل صفحه
دانلود فایل (Word)
این نسخه برای چاپ و استفاده سریع در جلسه ممیزی داخلی طراحی شده؛ یک جدول مرتب دارد (بند/موضوع/سؤال شواهدمحور/شواهد پیشنهادی) و برای هر سؤال، دقیقاً میگوید دنبال چه نوع رکورد/نمونهای بگردی.
دانلود چکلیست ممیزی داخلی ISO 14001 (Word)
دانلود فایل (Excel)
این نسخه برای اجرا و پیگیری بهتر مناسبتر است: ستون «نتیجه» و «اولویت» دارد (با انتخابگر آماده)، و یک ستون «یادداشت/اقدام» برای ثبت مسئول/موعد/جمعبندی همان لحظه ممیزی.
ISO14001_Internal_Audit_Checklist_IranGovah.xlsx
مطالعه پیشنهادی: چک لیست آمادگی برای ممیزی Stage 1/2
نسخه متنی قابل کپی (خلاصهتر)
اگر فقط یک نسخه سریع میخواهی که داخل صفحه هم قابل کپی باشد، این ۲۵ سؤال کلیدی را بگذار (شواهدمحور و کوتاه):
- 4.1 آیا مسائل داخلی/خارجی مرتبط با EMS مستند و بهروز است؟
- 4.1 (Amd 1) آیا تغییرات اقلیمی بهعنوان موضوع مرتبط بررسی شده است؟
- 4.2 آیا ذینفعان و نیازها/انتظارات آنها (بهویژه تعهدات انطباق) تعیین شده؟
- 4.3 آیا دامنه EMS شفاف، مستند و قابل دفاع است؟
- 4.4 آیا فرآیندهای کلیدی EMS تعریف و در عمل اجرا میشود؟
- 5.2 آیا خطمشی زیستمحیطی ابلاغ شده و شامل تعهد به انطباق و بهبود مستمر است؟
- 5.3 آیا نقشها/مسئولیتها مشخص است و در عمل کار میکند؟
- 6.1.2 آیا جنبههای زیستمحیطی شناسایی و بهروز میشوند؟
- 6.1.2 آیا معیار و خروجی «اهمیت جنبهها» قابل ردیابی است؟
- 6.1.2 آیا دیدگاه چرخه عمر (Life cycle) در کنترل/نفوذ لحاظ شده است؟
- 6.1.3 آیا تعهدات انطباق (قانونی و سایر) کامل، بهروز و قابل دسترس است؟
- 6.1.3 آیا مکانیزم پایش تغییرات قوانین/الزامات و انتقال به واحدها وجود دارد؟
- 6.2.1 آیا اهداف زیستمحیطی تعریف شده و قابل پایش/اندازهگیری هستند؟
- 6.2.2 آیا برای اهداف برنامه اقدام (مسئول/منابع/زمان/روش ارزیابی) وجود دارد؟
- 7.2 آیا شایستگی افراد اثرگذار بر محیطزیست احراز و مستند شده؟
- 7.4 آیا ارتباطات داخلی/خارجی EMS تعریف و ثبت میشود (شکایات، گزارشدهی، اطلاعرسانی)؟
- 7.5 آیا کنترل اطلاعات مستند (نسخه جاری/جلوگیری از نسخه منسوخ/کنترل سوابق) برقرار است؟
- 8.1 آیا کنترلهای عملیاتی برای جنبههای مهم و تعهدات انطباق اجرا میشود؟
- 8.1 آیا خرید/پیمانکار/برونسپاری با معیارهای زیستمحیطی کنترل میشود؟
- 8.1 آیا مدیریت پسماند (تفکیک/حمل/دفع) با شواهد قابل دفاع انجام میشود؟
- 8.2 آیا سناریوهای اضطراری زیستمحیطی و برنامه واکنش وجود دارد و تمرین میشود؟
- 9.1.1 آیا پایش و اندازهگیریها (چه چیزی/چطور/چند وقت) مشخص و دادهها قابل اعتماد است؟
- 9.1.2 آیا ارزیابی انطباق قانونی دورهای انجام و نتایج پیگیری میشود؟
- 9.2 آیا برنامه ممیزی داخلی EMS اجرا میشود و نتایج به مدیریت گزارش و پیگیری میشود؟
- 10.2 آیا عدمانطباقها با اقدام اصلاحی و راستیآزمایی اثربخشی بسته میشوند؟
قبل از شروع ممیزی ISO 14001 چه ورودیهایی باید آماده باشد؟
دامنه EMS و مرزهای سازمانی/سایتها
قبل از اینکه سراغ سؤالها بروی، باید دامنه EMS برای خودت شفاف باشد؛ یعنی دقیقاً کدام سایتها/واحدها/فعالیتها داخل سیستم مدیریت محیطزیست هستند و کدامها خارجاند. اینجا فقط «جمله دامنه» مهم نیست؛ شواهدی که نشان بدهد دامنه قابل دفاع است هم لازم است: نمودار سایتها، فرآیندهای اصلی، فعالیتهای برونسپاریشده، و نقاطی که سازمان رویشان کنترل یا نفوذ دارد (مثلاً پیمانکاران خدماتی، حملونقل، مدیریت پسماند). اگر دامنه مبهم باشد، در ممیزی داخلی هم سؤالها پراکنده میشود و هم در ممیزی بیرونی معمولاً اولین جایی است که گیر میدهند.
فهرست الزامات قانونی و سایر تعهدات انطباق (Compliance obligations)
ISO 14001 بدون «تعهدات انطباق» عملاً ناقص است؛ پس باید یک فهرست قابل اتکا داشته باشی که شامل قوانین/مقررات محیطزیستی مرتبط با فعالیتها (پسماند، پساب، آلودگی هوا، مواد شیمیایی، مجوزها، پایشها و…) و همچنین تعهدات قراردادی/مشتری/سازمانی باشد. نکته مهمتر از خود فهرست این است که نشان بدهی این فهرست بهروز میشود و به فرآیندها وصل است: چه کسی رصد تغییرات را انجام میدهد، چطور تغییرات به واحدها ابلاغ میشود، و کجاها در کنترلهای عملیاتی/پایشها اثر گذاشته است. در ممیزی داخلی، خیلی وقتها عدمانطباقهای جدی از همین نقطه بیرون میآید (فهرست هست، اما بهروزرسانی/ابلاغ/پیگیری واقعی ندارد).
فهرست جنبههای زیستمحیطی و ارزیابی اثرات (Aspects/Impacts)
برای استفاده از چکلیست، باید آخرین نسخه فهرست جنبهها را داشته باشی: فعالیتها/محصولات/خدمات شما چه جنبههایی ایجاد میکنند و اثرشان چیست (مثلاً مصرف انرژی، تولید پسماند، انتشار، آلودگی صوتی، مصرف آب، نشت مواد). علاوه بر فهرست، دو چیز حیاتی است: معیار تعیین «جنبههای مهم» (Significant aspects) و اینکه این فهرست واقعاً بهروز میشود (تغییر فرآیند، تغییر مواد، تغییر ظرفیت، تغییر پیمانکار، تغییر قوانین). اگر فهرست جنبهها فقط یک فایل قدیمی باشد، عملاً کنترلهای عملیاتی و اهداف هم روی هوا میماند.
مطالعه پیشنهادی: «ISO 14000»
اهداف زیستمحیطی، برنامهها، KPIها و دادههای پایش
باید مشخص باشد سازمان چه هدفهایی برای بهبود عملکرد محیطزیست گذاشته و چطور میخواهد به آن برسد. برای ممیزی داخلی، صرفاً «وجود هدف» کافی نیست؛ باید هدفها قابل اندازهگیری باشند (یا حداقل معیار سنجش روشن باشد) و برای هر هدف برنامه اقدام داشته باشید: مسئول، منابع، زمانبندی، و روش ارزیابی نتیجه. کنار اینها، KPIها و دادههای پایش را آماده کن: روند مصرفها، روند تولید پسماند/پساب، نتایج اندازهگیریها، گزارشهای دورهای. اینها همان شواهدی هستند که نشان میدهند EMS “کار میکند” یا فقط روی کاغذ است.
سوابق کلیدی: پایش/اندازهگیری، ارزیابی انطباق، رخدادها، اقدام اصلاحی، تمرینهای اضطراری
برای اینکه ممیزی روان جلو برود، چند دسته سابقه را از قبل دم دست داشته باش: سوابق پایش و اندازهگیری (بههمراه روشها و اگر لازم است کالیبراسیون/اعتبار نتایج)، سوابق ارزیابی انطباق (اینکه چطور مطمئن میشوید الزامات قانونی رعایت شده)، سوابق رخدادها/نشتها/شکایات و نحوه رسیدگی، سوابق عدمانطباق و اقدام اصلاحی همراه با راستیآزمایی اثربخشی، و در نهایت سوابق آمادگی و واکنش در شرایط اضطراری (سناریوها، تمرینها، نتایج تمرین و اصلاحات بعدش). این مجموعه اگر آماده باشد، چکلیست را سریعتر و شواهدمحورتر اجرا میکنی و گزارش نهایی هم قابل دفاعتر میشود.
میخواهی ممیزی داخلی را برونسپاری کنی؟
راهنمای استفاده خیلی سریع از چکلیست (۳ گام)
گام ۱: انتخاب دامنه ممیزی و معیارها (استاندارد + الزامات داخلی + الزامات قانونی)
قبل از اینکه سؤالها را شروع کنی، دامنه را دقیق قفل کن: کدام سایت/واحد/فرآیند را ممیزی میکنی و مرزها کجاست (داخل دامنه/خارج دامنه). بعد معیارها را مشخص کن تا ممیزی از حالت سلیقهای خارج شود. معیارهای تو معمولاً سه لایه دارد: (۱) ISO 14001 بهعنوان معیار اصلی، (۲) الزامات داخلی سازمان مثل روشهای اجرایی، دستورالعملها، فرمها و کنترلهای عملیاتی، و (۳) تعهدات انطباق شامل قوانین/مقررات و سایر تعهدات قراردادی یا مشتری. این کار یک مزیت جدی دارد: وقتی در پایان یافتهای مینویسی، دقیق معلوم است «به کدام الزام» استناد میکنی و گزارش قابل دفاع میشود.
مطالعه پیشنهادی: «ISO 19011» / «چارچوب ممیزی»
گام ۲: نمونهبرداری شواهدمحور (یک نمونه عادی + یک نمونه پرریسک)
چکلیست را با “نمونه واقعی” اجرا کن، نه با پاسخهای کلی. برای هر موضوع کلیدی، حداقل یک نمونه عادی انتخاب کن (مثلاً یک گزارش پایش ماه قبل یا یک پرونده پیمانکار) و اگر موضوع حساس است، یک نمونه پرریسک/موردی هم بگذار (جایی که احتمال عدمانطباق بیشتر است: فعالیت با جنبه مهم، نقطهای که قبلاً مشکل داشته، پیمانکار پرریسک، تغییر فرآیند، حادثه/نشت، یا الزام قانونی سختگیرانهتر). این مدل هم زمان ممیزی را کنترل میکند، هم باعث میشود یافتههای تو واقعی و قابل دفاع باشد. اگر سازمان چندسایتی یا چندشیفت است، نمونه را طوری انتخاب کن که فقط از یک واحد/یک شیفت نباشد؛ یک نمونه از نقطهای بگیر که “واقعاً قرار است تحت کنترل EMS باشد”.
گام ۳: ثبت یافتهها با قالب «معیار + شاهد + نتیجه» و تعیین پیگیری/اثربخشی
هرجا شکاف دیدی، همان لحظه با یک قالب ساده ثبتش کن تا بعداً در گزارشنویسی گیر نکنی. قالب استاندارد و سریع این است:
معیار (الزام چیست؟) → شاهد (چه دیدی/کدام رکورد؟) → نتیجه (شکاف دقیقاً چیست؟).
مطالعه پیشنهادی: «Gap Analysis / شکاف»
اگر الزام رعایت نشده باشد، آن را NC (عدمانطباق) ثبت کن. اگر الزام نقض نشده اما ریسک یا ناکارآمدی میبینی، آن را OFI (فرصت بهبود) بزن. بعد برای NCها حتماً مسئول و موعد اقدام را مشخص کن و از همان ابتدا یک معیار «اثربخشی» تعیین کن؛ اثربخشی یعنی بتوانی بعداً با شاهد نشان بدهی مشکل تکرار نشده یا کنترل واقعی ایجاد شده (مثلاً در ۳ نمونه بعدی، ارزیابی انطباق قانونی انجام و پیگیری شده است). بدون معیار اثربخشی، اقدام اصلاحی معمولاً صوری میشود و چرخه ممیزی ارزش عملیاتیاش را از دست میدهد.
برای چارچوب حرفهای ممیزی (اصول ممیزی، برنامه ممیزی، نمونهبرداری، گزارشدهی)، میتوانی به راهنمای ISO 19011 هم استناد کنی:
https://www.iso.org/standard/70017.html
در “Legal Register/انطباق قانونی” یا “جنبههای مهم” گیر کردی؟
بند 4 — زمینه سازمان (Context)
مسائل داخلی/خارجی و نیازهای ذینفعان
در ISO 14001، اگر زمینه و ذینفعان را درست نچینی، بقیه سیستم (جنبهها، کنترلهای عملیاتی، اهداف) معمولاً روی کاغذ میماند. این سؤالها را طوری جواب بده که کنار هر کدام «یک شاهد واقعی» داشته باشی.
- آیا مسائل داخلی و خارجی مرتبط با EMS مشخص و مستند شده و بازنگری دورهای دارد؟ (شاهد: تحلیل Context، صورتجلسه بازنگری، خروجی تحلیل ریسک/فرصت)
- آیا سازمان مشخص کرده «تغییرات اقلیمی» برایش مسئله مرتبط هست یا نه؟ (شاهد: همان سند Context یا ریسکرجیستر با نتیجهگیری شفاف)
- آیا ذینفعان مرتبط با EMS شناسایی شدهاند (ناظر/مشتری/همسایه/پیمانکار/شهرداری/…)، و نیازها/انتظاراتشان ثبت شده؟ (شاهد: لیست ذینفعان + ماتریس نیازها/انتظارات)
- آیا در نیازهای ذینفعان، «نیازهای مرتبط با تغییرات اقلیمی» هم دیده شده (در صورت مرتبط بودن)؟ (شاهد: بند/یادداشت در ماتریس ذینفعان)
- آیا «تعهدات انطباق» (قانونی/مقرراتی/قراردادی) از همین مرحله بهعنوان ورودی اصلی EMS مشخص شده؟ (شاهد: Legal Register، مجوزها، الزامات مشتری/قرارداد)
- آیا خروجیهای بند 4 (Context و ذینفعان) واقعاً وارد برنامهریزی بند 6 شدهاند؟ (شاهد: ردپا/Traceability از Context به ریسکها، جنبههای مهم، اهداف)
دامنه EMS و فرآیندهای لازم
اینجا نقطهای است که در ممیزی بیرونی هم خیلی حساس است: دامنه باید هم «واضح» باشد هم «قابل دفاع».
- آیا دامنه EMS مستند است و مرزها/سایتها/فعالیتها را شفاف میگوید؟ (شاهد: متن Scope + نقشه سایتها/واحدها)
- آیا در دامنه، فرآیندهای برونسپاریشده/پیمانکاران و میزان کنترل یا نفوذ سازمان مشخص شده؟ (شاهد: لیست فرآیندهای برونسپاری، قراردادها، معیارهای کنترل پیمانکار)
- آیا فرآیندهای لازم برای EMS (و تعامل آنها) تعریف شده و مالک/مسئول مشخص دارند؟ (شاهد: نقشه فرآیندی EMS، شناسنامه فرآیندها)
- آیا معیارهای عملکرد/پایش فرآیندهای کلیدی EMS مشخص است؟ (شاهد: KPIها، برنامه پایش، داشبورد یا گزارش دورهای)
- آیا EMS با فرآیندهای کسبوکار (خرید، نگهداری، تولید، لجستیک) یکپارچه شده یا جدا و صوری است؟ (شاهد: رویههای مشترک، کنترلهای عملیاتی داخل فرآیندهای اصلی)
- آیا اطلاعات مستند کلیدی EMS در محل استفاده قابل دسترس و نسخه جاری است؟ (شاهد: کنترل نسخه، محل انتشار، جلوگیری از نسخه منسوخ)
بند 5 — رهبری (Leadership)
خطمشی زیستمحیطی و تعهدات
در 14001، «تعهد مدیریت» باید در تصمیمها و تخصیص منابع دیده شود، نه فقط روی دیوار.
- آیا خطمشی زیستمحیطی تدوین و ابلاغ شده و با جهتگیری سازمان همراستاست؟ (شاهد: نسخه مصوب خطمشی + نحوه ابلاغ)
- آیا خطمشی صریحاً تعهد به حفاظت از محیطزیست (متناسب با زمینه سازمان)، تعهدات انطباق و بهبود مستمر را پوشش میدهد؟ (شاهد: متن خطمشی)
- آیا خطمشی به افراد مرتبط آموزش/تفهمیم شده و فقط «نصب شده» نیست؟ (شاهد: سوابق آگاهی، مصاحبه با کارکنان، آزمون/ارزیابی)
- آیا خطمشی برای طرفهای ذینفع مرتبط در دسترس است (در صورت نیاز)؟ (شاهد: وبسایت/تابلو/ارائه به مشتری/نهاد)
- آیا اهداف و برنامهها با خطمشی قابل ردیابی هستند؟ (شاهد: لینک مستقیم هدفها به تعهدات خطمشی)
نقشها، مسئولیتها و مشارکت
- آیا نقشها و مسئولیتهای EMS (از جمله نماینده/مسئول EMS) تعیین و ابلاغ شده؟ (شاهد: حکم/شرح وظایف/چارت مسئولیت)
- آیا مدیریت منابع لازم (انسانی/مالی/فنی) را برای EMS تأمین کرده و شواهد دارد؟ (شاهد: بودجه، خرید تجهیزات پایش، قراردادها، برنامههای آموزشی)
- آیا مسیر گزارشدهی عملکرد EMS به مدیریت تعریف شده و در عمل انجام میشود؟ (شاهد: گزارشهای دورهای، KPI، صورتجلسات)
- آیا تصمیمهای مدیریتی روی موضوعات محیطزیستی (مثلاً سرمایهگذاری، تغییر فرآیند، پیمانکار) نشان میدهد EMS جدی است؟ (شاهد: مصوبات، ارزیابی اثرات محیطزیستی تغییرات)
- آیا مسئولیتها در واحدهای عملیاتی هم “واقعاً” اجرا میشود (نه فقط روی کاغذ)؟ (شاهد: اجرای کنترلها، رکوردها، مصاحبه با سرپرستها)
بند 6 — برنامهریزی (Planning)
ریسکها و فرصتها
- آیا ریسکها و فرصتهای مرتبط با EMS (با توجه به Context، ذینفعان، جنبهها و تعهدات انطباق) تعیین شدهاند؟ (شاهد: ریسکرجیستر EMS)
- آیا اقدامات برای پرداختن به ریسکها/فرصتها تعریف شده و قابل پیگیری است؟ (شاهد: برنامه اقدام، مسئول/موعد/منابع)
جنبههای زیستمحیطی و منظر چرخه عمر
- آیا جنبههای زیستمحیطی فعالیتها/محصولات/خدمات شناسایی شدهاند (شرایط عادی، غیرعادی، اضطراری)؟ (شاهد: فهرست جنبهها/اثرها)
- آیا روش ارزیابی «اهمیت جنبهها» تعریف شده و خروجی قابل دفاع است؟ (شاهد: معیار امتیازدهی/ریسک، نتایج آخرین ارزیابی)
- آیا دیدگاه چرخه عمر در کنترل یا نفوذ لحاظ شده (خرید، طراحی، حمل، استفاده، پایان عمر/دفع)؟ (شاهد: معیارهای خرید، کنترل پیمانکار، طراحی/تغییر محصول در صورت وجود)
تعهدات انطباق
- آیا تعهدات انطباق (قوانین/مقررات/مجوزها/تعهدات قراردادی) کامل، بهروز و قابل دسترس است؟ (شاهد: Legal Register + مجوزها + روش بهروزرسانی)
- آیا سازمان میداند هر الزام قانونی دقیقاً روی کدام فعالیت/فرآیند اثر دارد؟ (شاهد: ماتریس الزام-فرآیند، دستورالعملهای عملیاتی مرتبط)
- آیا برای پایش تغییرات الزامات، سازوکار مشخص و شواهد اجرا وجود دارد؟ (شاهد: رصد قوانین، مکاتبات، بهروزرسانی داخلی)
اهداف زیستمحیطی و برنامه تحقق
- آیا اهداف زیستمحیطی متناسب با جنبههای مهم و تعهدات انطباق تعیین شده و قابل سنجش هستند؟ (شاهد: اهداف، شاخصها، baseline)
- آیا برای تحقق اهداف، برنامه اقدام با مسئول/منابع/زمانبندی/روش ارزیابی تعریف شده؟ (شاهد: action plan، پروژههای بهبود)
- آیا اهداف به واحدهای مرتبط ابلاغ شده و روند پایششان وجود دارد؟ (شاهد: گزارش پیشرفت، جلسات پیگیری)
- آیا هنگام تغییر شرایط (فرآیند/قانون/تجهیزات) اهداف/برنامهها بازنگری میشوند؟ (شاهد: سوابق بازنگری، نسخههای قبلی/جدید)
بند 7 — پشتیبانی (Support)
منابع، شایستگی، آگاهی
- آیا منابع لازم برای کنترل جنبههای مهم و تعهدات انطباق تأمین شده؟ (شاهد: تجهیزات، قرارداد خدمات، بودجه)
- آیا شایستگی افراد اثرگذار بر EMS تعریف و احراز شده؟ (شاهد: ماتریس شایستگی، آموزش، ارزیابی اثربخشی)
- آیا آگاهی کارکنان درباره خطمشی، جنبههای مهم، پیامدهای عدم انطباق و نقش خودشان سنجیده میشود؟ (شاهد: مصاحبه، آزمون، پوستر/جلسه با شواهد)
ارتباطات داخلی/خارجی
- آیا برنامه ارتباطات EMS مشخص کرده چه چیزی، به چه کسی، چه زمانی و چگونه ارتباط داده میشود؟ (شاهد: Communication plan)
- آیا ارتباطات بیرونی مرتبط (شکایات همسایهها/گزارش به نهادها/پاسخ به مشتری) ثبت و پیگیری میشود؟ (شاهد: مکاتبات، لاگ شکایات، پاسخها)
- آیا در ارتباطات، الزامات افشا/گزارشدهی قانونی رعایت میشود؟ (شاهد: گزارشهای ارسالی، زمانبندیها)
کنترل اطلاعات مستند
- آیا کنترل نسخه و دسترسی به اطلاعات مستند EMS برقرار است؟ (شاهد: لیست مدارک، نسخه جاری، کنترل نسخه منسوخ)
- آیا سوابق کلیدی (پایشها، ارزیابی انطباق، رخدادها، CAPA، تمرین اضطراری) کامل و قابل بازیابی است؟ (شاهد: نمونه رکوردهای اخیر)
- آیا حفاظت از سوابق (نگهداری، محرمانگی در صورت نیاز، زمان نگهداری) تعریف و اجرا میشود؟ (شاهد: روش کنترل سوابق)
بند 8 — عملیات (Operation)
برنامهریزی و کنترل عملیاتی
- آیا برای جنبههای مهم و تعهدات انطباق، کنترلهای عملیاتی با معیارهای واضح تعریف شده؟ (شاهد: دستورالعملها، معیار پذیرش، SOP)
- آیا کنترلها در عمل اجرا میشوند (نه فقط وجود مستند)؟ (شاهد: مشاهده现场، رکورد بازرسی/چکهای روزانه)
- آیا تغییرات برنامهریزیشده (تجهیزات/مواد/فرآیند) با نگاه محیطزیستی مدیریت میشود؟ (شاهد: درخواست تغییر، ارزیابی اثرات، تأیید)
- آیا موارد برونسپاریشده که میتواند اثر محیطزیستی ایجاد کند کنترل میشود؟ (شاهد: معیار انتخاب، ارزیابی پیمانکار، نظارت)
کنترل پیمانکار/برونسپاری و خریدهای مرتبط با محیطزیست
- آیا در خرید کالا/خدمات، الزامات محیطزیستی یا معیارهای مرتبط با جنبههای مهم دیده شده؟ (شاهد: چکلیست خرید، قرارداد، شروط فنی)
- آیا پیمانکاران قبل از شروع کار توجیه/آموزش محیطزیستی میشوند؟ (شاهد: induction، حضور و امضا، ارزیابی)
- آیا عملکرد پیمانکاران پایش و در صورت تخلف اقدام میشود؟ (شاهد: گزارش نظارت، NCR پیمانکار، اقدامات)
آمادگی و واکنش در شرایط اضطراری (EPR)
- آیا سناریوهای اضطراری محیطزیستی شناسایی شدهاند (نشت، آتشسوزی، سرریز، شکست مخزن، …)؟ (شاهد: لیست سناریوها، ارزیابی)
- آیا طرح واکنش اضطراری وجود دارد و نقشها/تجهیزات/مسیر اطلاعرسانی مشخص است؟ (شاهد: ERP، شماره تماسها، تجهیزات)
- آیا تمرینهای دورهای انجام شده و نتایج و درسآموختهها ثبت و اصلاح شده؟ (شاهد: گزارش مانور، اقدامات اصلاحی)
- آیا ارتباطات اضطراری با طرفهای بیرونی (در صورت نیاز) تعریف شده؟ (شاهد: رویه اطلاعرسانی، مکاتبات)
- آیا پس از رخداد واقعی یا شبهرخداد، بررسی علت و اقدام اصلاحی انجام میشود؟ (شاهد: گزارش حادثه، RCA، CAPA)
بند 9 — ارزیابی عملکرد (Performance evaluation)
پایش و اندازهگیری (دادهها، کالیبراسیون، تحلیل)
- آیا مشخص است چه چیزی پایش/اندازهگیری میشود، با چه روش/دستگاهی، چه تناوبی و با چه معیار پذیرشی؟ (شاهد: Monitoring plan)
- آیا دادهها تحلیل و گزارش میشوند و فقط جمعآوری خام نیستند؟ (شاهد: گزارش روند، تحلیل علت، اقدام روی نتایج)
- آیا اگر تجهیزات پایش/اندازهگیری دارید، کالیبراسیون/صحت نتایج مدیریت میشود؟ (شاهد: سوابق کالیبراسیون/تأیید صحت/کنترل)
- آیا KPIها به اهداف بند 6 وصل هستند و پیشرفت/پسرفت مشخص است؟ (شاهد: داشبورد، گزارش مدیریت)
ارزیابی انطباق (Compliance evaluation)
این نقطه در ممیزی 14001 معمولاً تعیینکننده است: خیلیها “لیست قانون” دارند ولی «ارزیابی انطباق واقعی» ندارند.
- آیا روش ارزیابی انطباق تعریف شده (چه کسی/چه زمانی/چطور/با چه شواهدی)؟ (شاهد: روش اجرایی Compliance evaluation)
- آیا ارزیابی انطباق بهصورت دورهای انجام و نتایج مستند میشود؟ (شاهد: گزارشهای ارزیابی، چکلیست انطباق)
- آیا موارد عدم انطباق قانونی یا ریسکهای انطباق، اقدام و پیگیری میشوند؟ (شاهد: CAPA، مکاتبات، اصلاح فرآیند)
- آیا «دانش انطباق» در سازمان حفظ میشود (در تغییر مسئول/پیمانکار)؟ (شاهد: مستندسازی، جانشینپروری، آموزش)
ممیزی داخلی و بازنگری مدیریت (چککردنی)
- آیا برنامه ممیزی داخلی EMS اجرا شده و دامنه/تناوب، ریسکمحور است؟ (شاهد: برنامه ممیزی، گزارشها)
- آیا نتایج ممیزی و وضعیت اقدامات اصلاحی به مدیریت گزارش میشود؟ (شاهد: صورتجلسات، گزارش مدیریتی)
- آیا بازنگری مدیریت با ورودیهای لازم برگزار شده و خروجیها (تصمیم/اقدام/منابع) پیگیری میشود؟ (شاهد: صورتجلسه MR، پیگیری مصوبات)
بند 10 — بهبود (Improvement)
عدمانطباق و اقدام اصلاحی (با معیار اثربخشی)
- آیا هنگام عدمانطباق/رخداد، سازمان واکنش، کنترل و اصلاح فوری انجام میدهد؟ (شاهد: گزارش رخداد، اقدام فوری)
- آیا علتیابی انجام میشود (نه فقط «تذکر») و اقدام اصلاحی متناسب تعریف میشود؟ (شاهد: RCA، 5Why، برنامه اقدام)
- آیا اثربخشی اقدام اصلاحی راستیآزمایی میشود (با معیار قابل سنجش)؟ (شاهد: نمونههای بعدی، پایش KPI، نتیجه ممیزی پیگیری)
- آیا در صورت نیاز، اطلاعات بند 6 (ریسکها/جنبهها/اهداف) و کنترلهای عملیاتی بهروزرسانی میشود؟ (شاهد: نسخه جدید ریسکرجیستر/جنبهها/رویهها)
مطالعه پیشنهادی: «اقدام اصلاحی / CAPA»
بهبود مستمر و پروژههای بهبود عملکرد زیستمحیطی
- آیا فرصتهای بهبود از دادههای پایش، ممیزیها، شکایات، رخدادها استخراج و به پروژه تبدیل میشود؟ (شاهد: لیست پروژهها، صورتجلسات بهبود)
- آیا بهبودها نتیجهمحور هستند (کاهش مصرف/کاهش پسماند/بهبود انطباق) و قبل/بعد دارند؟ (شاهد: baseline، گزارش قبل/بعد، KPI)
برای جمعبندی سریع، تماس بگیر
قالبهای سریع مخصوص ISO 14001 (بدون فایل)
قالب ۱ صفحهای گزارش ممیزی ISO 14001 (قابل کپی)
گزارش ممیزی داخلی سیستم مدیریت محیطزیست (ISO 14001)
- شماره/کد گزارش: …………
- تاریخ ممیزی: ………… ساعت: …………
- سایت/واحد/فرآیند: …………
- هدف ممیزی: (مثلاً ارزیابی کنترلهای عملیاتی جنبههای مهم + ارزیابی انطباق)
- دامنه ممیزی: …………
- معیارها: ISO 14001 + الزامات داخلی + تعهدات انطباق (قوانین/مجوزها/قراردادها)
- تیم ممیزی: سرممیز ………… / ممیز …………
- حاضرین از واحد ممیزیشونده: …………
- روش نمونهبرداری: (تعداد نمونهها + نوع: عادی/پرریسک + دوره زمانی بررسی)
خلاصه مدیریتی (۳–۵ خط):
………………
یافتهها (خلاصه):
- عدمانطباقها (NC): … مورد (Major/Minor یا کلی/جزئی)
- فرصتهای بهبود (OFI): … مورد
- نقاط قوت: … مورد
نقاط ریسک/حساس EMS (برای مدیریت):
- جنبههای مهم با ریسک بالا: …………
- وضعیت ارزیابی انطباق قانونی: (مطلوب/نیازمند تقویت/ریسک بالا) + توضیح کوتاه: …………
- وضعیت آمادگی اضطراری: …………
پیگیری و زمانبندی:
- موعد ارائه برنامه اقدام برای NCها: …………
- مسئول پیگیری: …………
- تاریخ راستیآزمایی اثربخشی: …………
امضاها:
سرممیز: ………… | نماینده واحد: ………… | تأیید مدیریت/نماینده مدیریت: …………
قالب ثبت عدمانطباق مرتبط با «انطباق قانونی» (خیلی کوتاه)
این قالب را برای جایی استفاده کن که پای قانون/مجوز/حد مجاز وسط است و باید جملهات کاملاً قابل دفاع باشد.
- نوع الزام: ☐ قانون/مقررات ☐ مجوز ☐ تعهد قراردادی/مشتری
- مرجع الزام: (نام قانون/آییننامه/شماره مجوز/بند الزام) …………
- موضوع الزام: (مثلاً پایش پساب / نگهداری مواد شیمیایی / تحویل پسماند) …………
- معیار دقیق: (چه چیزی باید رعایت شود؟ حد/زمان/فرکانس/مدرک) …………
- شاهد ممیزی: (کدام رکورد/مشاهده/مصاحبه؟ شماره گزارش/تاریخ) …………
- بیان عدمانطباق: بنابراین الزام ………… رعایت نشده است.
- ریسک/اثر بالقوه: ☐ پایین ☐ متوسط ☐ بالا | توضیح ۱ خطی: …………
- اقدام فوری/مهار (Containment): …………
- مسئول: ………… موعد: …………
قالب برنامه اقدام اصلاحی + معیار اثربخشی (CAPA)
این قالب را برای بستن چرخه «علتیابی → اقدام → اثربخشی» بگذار تا اقدامها صوری نشوند.
عنوان مورد: ………… | کد NC: ………… | فرآیند/واحد: …………
- شرح مسئله (بر اساس معیار+شاهد):
……………… - علتیابی (Root Cause):
- روش علتیابی: ☐ 5Why ☐ Ishikawa ☐ دیگر: …………
- علت(ها)ی ریشهای تأییدشده: …………
- اقدام اصلاحی (Corrective Action):
- اقدام ۱: ………… | مسئول: ………… | موعد: ………… | منابع: …………
- اقدام ۲: ………… | مسئول: ………… | موعد: ………… | منابع: …………
- اقدام پیشگیرانه/کنترلی (برای جلوگیری از تکرار):
……………… - بهروزرسانی سیستم (در صورت نیاز):
☐ بازنگری روش اجرایی ☐ آموزش مجدد ☐ تغییر کنترل عملیاتی ☐ تغییر پایش/اندازهگیری ☐ بازنگری ارزیابی ریسک/جنبهها
توضیح: ………… - معیار اثربخشی (Effective/Not effective) — قابل سنجش و زماندار:
- معیار ۱: (مثلاً «در ۳ ماه آینده، ارزیابی انطباق طبق برنامه انجام و رکوردها کامل باشد»)
- معیار ۲: (مثلاً «هیچ تکراری در ۵ نمونه بعدی ممیزی دیده نشود»)
- تاریخ راستیآزمایی: …………
- روش راستیآزمایی: ☐ ممیزی پیگیری ☐ بررسی رکوردها ☐ پایش KPI ☐ مشاهده
- نتیجه راستیآزمایی:
☐ مؤثر ☐ نیاز به اقدام تکمیلی | توضیح: …………
FAQ مخصوص چکلیست ISO 14001
فرق «جنبه زیستمحیطی» با «اثر زیستمحیطی» در ممیزی چیست؟
در ممیزی ISO 14001، جنبه زیستمحیطی (Aspect) یعنی «آن بخش از فعالیت/محصول/خدمت شما که با محیطزیست تعامل دارد»؛ مثل مصرف آب و انرژی، تولید پسماند، انتشار آلاینده، استفاده از مواد شیمیایی، سر و صدا، یا پساب. اما اثر زیستمحیطی (Impact) یعنی «نتیجهای که آن جنبه روی محیطزیست میگذارد»؛ مثلاً آلودگی هوا، آلودگی آب، کاهش منابع، آسیب به اکوسیستم، یا افزایش گازهای گلخانهای. در ممیزی داخلی، شما با دو نگاه بررسی میکنید: اول اینکه جنبهها کامل شناسایی شدهاند و “واقعی” هستند (نه کپیپیست)، دوم اینکه اثرات درست فهمیده و وزندهی شدهاند و خروجی این وزندهی واقعاً وارد کنترلهای عملیاتی/اهداف شده است. اگر جنبهها و اثرات فقط یک جدول قدیمی باشند و هیچ اثری روی کنترلها و پایش نگذارند، یعنی سیستم صوری است.
ارزیابی انطباق قانونی را چگونه در ممیزی داخلی پوشش بدهم؟
ارزیابی انطباق قانونی در 14001 یک نقطه حساس است و خیلی از عدمانطباقهای جدی دقیقاً از همینجا بیرون میآید. برای پوشش درست، سه لایه را جداگانه ممیزی کن:
فهرست تعهدات انطباق: آیا قوانین/مقررات/مجوزها کامل و بهروز است؟ آیا مسئول و روش رصد تغییرات مشخص است؟
تبدیل الزام به کنترل عملیاتی: آیا هر الزام، ترجمه شده به “کار اجرایی”؟ یعنی مشخص است چه کسی چه کاری را با چه فرکانسی انجام میدهد و شاهدش چیست (مثلاً نمونهبرداری پساب، نگهداری سوابق دفع پسماند، ثبت و گزارشدهی به نهادها).
خودِ ارزیابی انطباق: آیا سازمان دورهای میسنجد که «الزام رعایت شده یا نه» و نتیجه را ثبت و پیگیری میکند؟
در چکلیست، برای هر الزام مهم، حداقل یک شاهد واقعی بردار: یک گزارش پایش، یک مجوز معتبر، یک رکورد تحویل پسماند، یک گزارش ارسالشده به نهاد، یا یک گزارش ارزیابی انطباق. اگر فقط «لیست قوانین» دارید ولی «ارزیابی دورهای و پیگیری» ندارید، پوشش واقعی انجام نشده است.
“چرخه عمر” را در ممیزی چطور شواهدی میکنیم؟
ISO 14001 از شما نمیخواهد کل چرخه عمر را مثل LCA پیچیده محاسبه کنید؛ میخواهد نشان بدهید در جاهایی که کنترل یا نفوذ دارید، اثرات محیطزیستی را در تصمیمها لحاظ کردهاید. برای شواهدمحور کردن Life cycle، دنبال این نوع مدارک برو:
خرید و تأمینکنندگان: معیارهای محیطزیستی در انتخاب/ارزیابی تأمینکننده یا مواد (مثلاً مواد کمخطرتر، بستهبندی قابل بازیافت، مدیریت پسماند پیمانکار).
طراحی/تغییر محصول یا فرآیند (اگر دارید): اینکه هنگام تغییر، اثر محیطزیستی بررسی میشود (مصرف انرژی، ضایعات، مواد شیمیایی).
حملونقل/انبارش: کنترلهای نشت، بستهبندی، برچسبگذاری، مدیریت مواد خطرناک.
پایان عمر/دفع: رویه و شواهد دفع/بازیافت/تحویل به پیمانکار مجاز، و کنترل اینکه خروجی واقعاً درست مدیریت میشود.
اگر بتوانی حداقل در دو نقطه کلیدی (مثلاً خرید + پسماند) “ردپا” نشان بدهی، چرخه عمر در ممیزی قابل دفاع میشود.
چکلیست عمومی کافی است یا باید سایت/فرآیند محور شود؟
برای شروع، چکلیست عمومی کافی است تا ساختار بدهد و چیزی از قلم نیفتد؛ اما برای 14001 اگر میخواهی ممیزی ارزش واقعی بدهد، باید چکلیست را سایت/فرآیند محور کنی. دلیلش روشن است: جنبههای زیستمحیطی و تعهدات انطباق معمولاً در یک سایت “واقعی” رخ میدهد (تصفیهخانه، انبار مواد، خطوط تولید، کارگاهها، پیمانکاران). نسخه اصولی این است: چکلیست عمومی را نگه دار، ولی برای هر سایت/فرآیند پرریسک، ۱۰–۱۵ سؤال اختصاصی اضافه کن که دقیقاً به جنبههای مهم همانجا و الزامات قانونی همان فعالیت وصل باشد. این کار هم تداخل با صفحه «ممیزی داخلی چیست» ایجاد نمیکند، هم کیفیت ممیزی را چند برابر میکند.
چند نمونه برای هر بند کافی است؟
عدد ثابت وجود ندارد؛ «کافی» بودن را با ریسک تعیین کن. یک قاعده عملی برای ISO 14001 این است:
برای هر موضوع کلیدی، حداقل ۱ نمونه واقعی داشته باش (یک رکورد، یک گزارش، یک مشاهده).
برای نقاط پرریسک، ۲ نمونه بهتر است: یکی عادی + یکی پرریسک/موردی (مثلاً رخداد، تغییر فرآیند، پیمانکار جدید، الزام قانونی سختگیرانه).
برای بند 9.1/9.1.2 (پایش و ارزیابی انطباق) و بند 8.2 (اضطراری) معمولاً نمونهها باید قویتر باشد؛ چون اینها محل خطای رایج هستند.
اگر دیدی برای یک بند هیچ شاهدی پیدا نمیکنی، بهجای زیاد کردن نمونه، همان را بهعنوان شکاف ثبت کن؛ مشکل کمبود نمونه نیست، مشکل «نبود اجرای قابل اثبات» است.
بهروزرسانی استاندارد ISO 14001
Amendment 1:2024 (Climate action changes) چیست و روی ممیزی چه اثری دارد؟
در فوریه 2024، ISO اصلاحیه ISO 14001:2015/Amd 1:2024 را منتشر کرد که به ISO 14001:2015 اعمال میشود.
محتوای اصلاحیه، عملاً دو اضافهکردن کوتاه اما ممیزیمحور است:
- در بند 4.1 باید مشخص کنید سازمان «تعیین کرده» که آیا تغییرات اقلیمی برای سازمان یک موضوع مرتبط هست یا نه.
- در بند 4.2 یک یادداشت اضافه شده که میگوید ذینفعان مرتبط میتوانند الزاماتی مرتبط با تغییرات اقلیمی داشته باشند.
تأثیر عملی روی ممیزی داخلی این است که ممیز (و بعداً CB) دیگر از پاسخهای کلی مثل «اهمیت دارد» یا «ندارد» راضی نمیشود؛ باید ردپای تصمیم و شواهد بررسی را نشان بدهید:
- «کجا» در Context/ریسکرجیستر/تحلیل مسائل بیرونی، موضوع بررسی شده و نتیجهگیری شده است (مرتبط/نامرتبط)
- اگر مرتبط است: این تصمیم چگونه وارد برنامهریزی میشود (ریسک/فرصت، کنترلهای عملیاتی، اهداف، آمادگی اضطراری)
نکته مهم این است که طبق بیانیه مشترک IAF و ISO، نیت بندهای 4.1 و 4.2 عوض نشده؛ فقط تاکید شده که تغییرات اقلیمی باید «حتماً» دیده شود تا از قلم نیفتد.
برای اینکه این بخش در صفحهات «کاربردی» بماند (نه شعاری)، پیشنهاد من این است که در چکلیست دقیقاً همین ۲ نقطه را بهصورت شواهدمحور نگه داری:
- 4.1: «آیا سازمان تعیین کرده تغییرات اقلیمی مرتبط است یا خیر؟ شاهد تصمیم کجاست؟»
- 4.2: «آیا نیازهای ذینفعان مرتبط با تغییرات اقلیمی (اگر مرتبط) بررسی شده؟ شاهدش چیست؟»
(اینها را داخل فایلهای Word/Excel هم گذاشتهام.)
Amendment 1:2024 را روی ممیزیات اعمال کنیم؟
وضعیت و زمانبندی نسخه جدید (ISO/FDIS 14001 و جایگزینی مورد انتظار در 2026)
طبق صفحه رسمی ISO، ISO/FDIS 14001 (پیشنویس نهایی استاندارد) در مرحله رأیگیری/Approval است و متن نهایی برای رأیگیری به اعضای ISO ارسال شده؛ همچنین انتظار میرود در آوریل 2026 جایگزین ISO 14001:2015 شود.
پس از نظر محتواییِ صفحه شما، جمله درست و کمریسک این است: «مرجع جاری، ISO 14001:2015 بههمراه اصلاحیه 2024 است و نسخه جدید در مسیر انتشار 2026 قرار دارد.»
از نظر اجراییِ ممیزی داخلی، کار اصولی این نیست که از الان «استاندارد 2026» را الزامآور فرض کنید؛ کار اصولی این است که:
- ممیزی داخلی را کاملاً روی ISO 14001:2015 + Amd 1:2024 ببندید (خصوصاً بندهای 4.1 و 4.2).
- یک جمله کوتاه در صفحه بگذارید که «برای انتقال به نسخه جدید، به محض انتشار متن نهایی، Gap Assessment جداگانه انجام میدهیم.» (بدون وعدهدادن زمان انتقال).
در خود صفحه ISO/FDIS 14001 هم تاکید شده این نسخه جدید قرار است بر «حفاظت محیطزیست و نتایج کسبوکار» تاکید کند و در بخش Climate action به موضوعاتی مثل کاهش ردپای کربن/انتشار GHG و سازگاری با تغییر اقلیم اشاره شده است.
مطالعه پیشنهادی: «چکلیستهای دیگر»
منابع معتبر
- صفحه خانواده ISO 14000 . (ISO)
- صفحه رسمی استاندارد ISO 14001:2015 (برای ارجاع دقیق به بندها، عنوان رسمی استاندارد و اینکه نسخه جاری چیست). (ISO)
- صفحه رسمی اصلاحیه ISO 14001:2015/Amd 1:2024 (Climate action changes) (برای استناد به تغییرات مرتبط با «climate change» در بندهای 4.1 و 4.2). (ISO)
- ISO 14001 explained در سایت سازمان بینالمللی استانداردسازی (ISO) (برای توضیح ساده و قابل فهمِ هدف، ارزش و خروجیهای EMS). (ISO)
- صفحه رسمی ISO 19011:2018 (مرجع روش ممیزی: مدیریت برنامه ممیزی، برنامهریزی، اجرای ممیزی، گزارشدهی و شواهدمحوری). (ISO)
- بیانیه مشترک International Accreditation Forum (IAF) و ISO درباره اضافهشدن ملاحظات تغییر اقلیم (متن رسمی برای فهم «نیت اصلاحیه» و اینکه ممیزها دقیقاً دنبال چه نوع شواهدی میگردند). (ISO)
- صفحه ISO/FDIS 14001 (برای وضعیت نسخه جدید و مسیر جایگزینی استاندارد در 2026؛ مناسب بخش «بهروزرسانی استاندارد»). (ISO)
